मांसाहारावरील आक्षेपांची उत्तरे

प्रकरण ४ थे

आता चर्चा मांसाहारावरील आक्षेपांची करूयात. मांसाहाराबद्दल चर्चा करताना मांसाहारावर घेतले जाणारे आक्षेप काय आहेत नि कोणत्या प्रकारचे आहेत हे जाणून घेणे जास्त फायद्याचे ठरेल. शाकाहारींतर्फे मांसाहारासंदर्भात घेतले जाणारे आक्षेप पुढीलप्रमाणे आहेत.

आक्षेप क्र. १ – मांसाहार विकृती आहे, हिंस्र स्वभाव आहे.
मांसाहारावर घेतला जाणारा पहिला आक्षेप असा आहे की मांसाहार हा हिंस्र स्वभाव आहे, तो मानवाचा मूळ स्वभाव नाही. मानव इतिहासाचा अगदी सामन्यातला सामान्य विद्यार्थीदेखील हे सांगू शकतो की हा आक्षेप अतिशय पोकळ आहे. मानवजातीचा इतिहास आम्हाला पुराव्यानिशी हे सांगतो की माणूस मूलतः मांसाहारी होता आणि आजही आहे. समाजशास्त्राच्या अभ्यासकांचे या बाबतीत एकमत आहे की जोपर्यंत मानव स्थिर झाला नव्हता, शेतीची संकल्पना विकसित झाली नव्हती तोपर्यंत तो पूर्णतः मांसाहारावरच अवलंबून होता. त्यांचे मुख्य अन्य शिकार करून प्राप्त केलेले मांसच होते. आगीचा शोध लागल्यानंतर तो मांस शिजवून खाऊ लागला. यावरून हे सिद्ध होते की मानव मूलतः मांसाहारी आहे.

आक्षेप क्र. २ – मांसाहार नैसर्गिक स्वभाव नाही.
मांसाहारावर दुसरा आक्षेप असा घेतला जातो की मांसाहार नैसर्गिक स्वभाव नसून, मानवाने प्रतिकूल परिस्थितीत स्वीकारलेला मार्ग आहे. यासाठी वरील विवेचन पुरेसे आहे. तरीही आपण थोडं सविस्तर चर्चा करूयात. जरा मानवी जन्माकडे लक्षपूर्वक पहा. त्याचा जन्म कसा होतो? स्त्री-पुरुष मिलनातून पुरुष स्त्रीच्या गर्भात आपले शुक्राणू सोडतो. तत्पूर्वी स्त्री बीजांडातून दर महिन्याला एक याप्रमाणे तयार होणारे स्त्रीबीज गर्भाशयात येते. गर्भाशयात शुक्राणू आणि बीजाचे मिलन होऊन गर्भधारणा होते. आईच्या गर्भात ‘मानवाच्या’ निर्मितीची प्रक्रिया सुरु होते आणि ९ महिन्यांच्या कालावधीत एक जिवंत ‘माणूस’ साकार रूप धारण करतो. गर्भाशयात असताना म्हणजे जवळपास ९ महिने आईच्या रक्तामार्फत नाळेतून त्याला अन्न पुरवठा केला जातो. हा रक्तपुरवठा थांबल्यास भ्रूण वाढणारच नाही.

जन्मानंतरही पहा. जवळपास किमान सहा महिने तो केवळ आईच्या दुधावर अवलंबून असतो. या सहा महिन्यांच्या कालावधीत अनेक महिला आपल्या नवजात बाळाला ‘वरचं’ खाऊ घालण्याचा प्रयत्न करतात. जन्मानंतर कमाल दोन वर्षांपर्यंत बाळाला आईचे दुध देणे गरजेचे आहे. पवित्र कुरआनात या बाबतीत आदेश देण्यात आला आहे. तो असा,

“मातांनी आपल्या संततीला (कमाल) दोन वर्षांपर्यंत अंगावर दुध पाजावे.  [1]

आता डॉक्टरही ताकीदपूर्वक सांगू लागले आहेत की किमान सहा महिने तरी बाळाला केवळ आईचेच दुध दिले पाहिजे! हे दुध बनते कसे? आईचे रक्तच शरीरात प्रक्रिया होऊन दुध बनते. मानवाचा जन्मच मुळात रक्तातून झाला आहे, रक्त प्रक्रियेतून तयार झालेले दुध पिऊन त्याची वाढ झाली आहे.

आक्षेप क्र. ३ – मांसाहार नैसर्गिक आहार नाही.
मांसाहारावर घेतला जाणारा तिसरा आक्षेप असा आहे की मांसाहार नैसर्गिक आहार नाही. नैसर्गिक आहार हा केवळ शाकाहार आहे. हा आक्षेप निराधार आहे. आहार भौगोलिक परिस्थितीवर, हवामान आणि उत्पादनावर अवलंबून असतो. जगात बहुसंख्यांकांच्या आयुष्याची मदार मांसाहारावर अवलंबून आहे. जगात असे अनेक देश आहेत जेथे शेती केली जाऊ शकत नाही. तेथे गवताचे मोठमोठे मैदान आहेत. अनेक देश वाळवंटी प्रदेशात मोडतात. अशा भूभागात शेळ्या, मेंढ्या, उंट आणि अन्य जनावरे मांसासाठी पाळली जातात. तसेच यासारख्या अनेक भागातून जगभरात मांस पुरविले जाते. दक्षिण अमेरिका जगातील सर्वात मोठे मांस निर्यातक राष्ट्र आहे. यानंतर संयुक्त राष्ट्र अमेरिकेचा क्रम येतो. आपल्या देशातील गोवंश हत्या बंदीने आपल्या देशाला जागतिक मांस निर्यातकांमध्ये पहिले क्रमांक पटकावून दिले आहे. आपल्या देशाच्या मांस निर्यातीच्या उद्योगाची वार्षिक उलाढाल २७ हजार कोटींची आहे.[2] देशांतर्गत बंदीने मांसाच्या निर्यातीत मोठ्या प्रमाणात वाढ घडवून आणली आहे. युरोपातील डेन्मार्क, हॉलंड आणि बेल्जियम जगप्रसिद्ध मांस निर्यातक आहेत. या राष्ट्रांचे अर्थसंकल्प मोठ्या प्रमाणावर मांस निर्यातीवर आधारित आहेत. इटली, जर्मनी, अमेरिका, स्पेन, फ्रांस, हॉलंड आणि बेल्जियम जगातील सर्वात जास्त मांसाहार करणारी राष्ट्रे आहेत.

मासे खाणे देखील मांसाहाराच आहे. जगातील जवळपास सर्वच राष्ट्रांत मासे खाल्ले जातात. अनेक राष्ट्रांत मासे मुख्य आहार आहे. कारण या राष्ट्रात सागर, कालवे, नदी, तलाव मोठ्या प्रमाणात आहेत. तसेच या राष्ट्रांत शेतीचे प्रमाण कमी आहे, म्हणून येथील प्रमुख खाद्य मासे आहेत. मांसाप्रमाणे जगभरात मासेदेखील निर्यात केले जातात. संयुक्त राष्ट्र अमेरिका, ब्रिटन, नार्वे, जर्मनी, कॅनडा आणि जपान जगातील सर्वात मोठे मासे निर्यातक राष्ट्र आहेत. जपानमध्ये जितके मासे सापडतात तितके मासे क्वचितच जगातील एखाद्या राष्ट्रात सापडत असतील. चीन, जपानमध्ये पुरातन काळापासून मासे पकडले जातात. मासे हेच त्यांचे मुख्य अन्न आहे. आपल्याकडे समुद्र किनाऱ्यावर राहणाऱ्या लोकांचे मुख्य अन्न मासे आणि भात आहे. बंगाली, कोकणी आणि कोळी लोकांचे मुख्य अन्य मासे हेच आहे.

ग्रीनलंड व उत्तर अमेरिकेच्या बर्फाळ प्रदेशात वसणाऱ्या एस्किमो लोकांचा अन्नाचा प्रश्न माशांनीच सोडविला आहे. एस्किमोंच्या प्रदेशात बागा नाहीत, शेती नाही, जनावरे नाहीत. या लोकांच्या जीवनाची सारी मदार सील, व्हेल आणि डालरस सारख्या माशांवरच आहे. हे मासे त्यांच्या केवळ अन्नाची नव्हे तर कपडे, टोपी, तंबू आणि जीवनाच्या दुसऱ्या बऱ्याच गरजांची पूर्तता करतात. एका व्हेल माशापासून टनाने चरबी प्राप्त होते. एस्किमो या चरबीचेच तेल वापरतात. यावरून हे सिद्ध होते की मांसाहार पूर्णतः नैसर्गिक आहार आहे. मानवाने प्रतिकूल परिस्थितीत मांसाहाराला अजिबात निवडलेले नाही.

आक्षेप क्र. ४ – मानवी शरीराची रचना मांसाहारास पूरक नाही
माध्यमिक शिक्षण घेत असताना आमचे २४ तास तंबाखू घासणारे विज्ञान विषयाचे गुरुजी नेहमी म्हणायचे की, “मानवी शरीराची रचना मांसाहारास पूरक नाही. मांसाहाराचे सेवन केल्याने शरीरावर विपरीत परिणाम होतात. मांसाहार करणाऱ्यांचे आतडे सडतात, जठर नासते.” विद्यार्थी दशेत असताना असंख्य कोवळ्या मनांवर असले कुसंस्कार होत असतात. वास्तविकतः असले विचार विज्ञाननिष्ठ भूमिकेतून नव्हे तर ‘द्वेष’ भावनेतून मांडलेले असतात. मुस्लिम समाजासंदर्भात अशाप्रकारचे अनेक ‘द्वेषवर्धक’ प्रबोधन समाजात अनेक ठिकाणी चालत असते. सामान्यांच्या नकळत त्यांचे मन मुस्लिम समाजाविरोधात वळविले जाते.

वरील आक्षेपाला समजून घेण्याचा प्रयत्न करूयात. सजीवांच्या शरीर रचनेवर जरा चिंतन केल्यास हे दिसून येते की शाकाहारीं प्राण्यांची शरीररचना आणि मांसाहारीं प्राण्यांची शरीररचना यात अनेक मुलभूत फरक आहेत. शाकाहारी प्राण्यांचे (Herbivorous) उदाहरण घ्या. शाकाहारी प्राण्यांचे दात पसरट आणि सपाट (flat set of teeth) असतात. जेणेकरून भाजीपाला खाताना ते आपल्या पसरट आणि सपाट दातांचा वापर करून चावू शकतात. याउलट मांसाहारी (Carnivorous) प्राण्यांचे दात सुळे आणि धारदार (Canine set of teeth) असतात. जेणेकरून मांस खाताना त्यांना तोडून खाता यावे. आता मानवी शरीराची रचना पहा. त्याच्या दातांच्या रचनेला पहा. मानवाला दोन्ही प्रकारचे दात देण्यात आले आहेत. त्याचे समोरील दात सुळे आणि धारदार आहेत तर मागील दात पसरट आणि सपाट आहेत. आपल्या समोरील दातांचा वापर करून आपण अन्नाचे तुकडे तोडतो तर मागील दातांचा वापर करून आपण अन्न चावून खातो.

शाकाहारी प्राण्यांची पचन व्यवस्था पहा. ते केवळ शाकाहार पचवू शकतात. तर मांसाहारी प्राणी केवळ मांस पचवू शकतात. शाकाहारी प्राणी मांसाहार पचवू शकत नाहीत तर मांसाहारी प्राणी शाकाहार पचवू शकत नाहीत. दक्षिण अमेरिकेत एक विलक्षण प्रयोग करण्यात आला. तेथे गायींना मांस शिजवून देण्यात आले. जबरदस्तीने खाऊ घालण्यात आले. मांस खाल्ल्याने गायींना विचित्र रोग झाला आणि या गाई पटापट मरू लागल्या. आता मानवाची पचन व्यवस्था पहा. तो शाकाहारी आणि मांसाहारी दोन्ही प्रकारचे पदार्थ पचवू शकतो. या आहाराचा मानवी शरीरावर कसलाही विपरीत परिणाम होत नाही.

शाकाहारी प्राण्यांचा जबडा अन्न चावताना Horizantally हलत असतो. तर मांसाहारी प्राण्यांचा जबडा केवळ Vertically हलू शकतो. परंतु मानवी जबडा Horizantally आणि Vertically दोन्ही प्रकारे हलू शकतो. अर्थातच आपल्या जबड्याची रचना शाकाहार आणि मांसाहार दोन्हीसाठी पूरक आहे. तसेच शाकाहारी प्राण्यांच्या तोंडात स्त्रवणारी लाळ Alkaline स्वरूपातील असते. तर मांसाहारी प्राण्यांच्या तोंडात स्त्रवणारी लाळ Acidic स्वरूपातील असते. मानवाच्या तोंडात येणारी लाळ मिश्र स्वरूपातील असते. मानवी Glands मधून ज्या Enzymes स्त्रवतात ते Acidic आणि Alkaline दोन्ही स्वरूपाच्या असतात. यावरून हे स्पष्ट होते की मानवी शरीराची रचना मांसाहारास पूरक आहे. मानव शाकाहारी किंवा मांसाहारी नसून मिश्रहारी (Omnivorous) आहे.

आक्षेप क्र. ५ – शाकाहार तुलनेने जास्त लाभदायक आहे.
हा निव्वळ एक भ्रम आहे. यासाठी कसलाच वैज्ञानिक आधार नाही. केवळ व्यक्तीक परीक्षणांच्या आधारे असले निष्कर्ष काढले जातात. शाकाहार मांसाहारापेक्षा जास्त लाभदायक आहे असे मानले तरी मांसाहार निषिद्ध मानले जाऊ शकत नाही. उदा. सफरचंद हा आंब्यापेक्षा जास्त लाभदायक आहे. हे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्धही केले जाऊ शकते. परंतु याच अर्थ असा होत नाही कि आंबा खाऊच नये. किंवा सफरचंद जास्त लाभदायक सिद्ध झाल्याने आंबा अपोआप हानिकारक सिद्ध होतो असेही नाही. आंबा जर खाण्यातून वर्ज्य करायचाच असेल तर त्याचे हानिकारक असणे सप्रमाण सिद्ध करून दाखवावे लागेल. मांसाहार निषिद्ध करायचा असल्यास त्यासाठी वैज्ञानिक आधार उपलब्ध करून द्यावा लागेल. सिद्ध करावा लागेल तो मानवासाठी हानिकारक आहे, घातक आहे.

आक्षेप क्र. ६ – मांसाहारामुळे अनेक रोग वाढतात.
मांसाहारावर असाही आक्षेप घेतला जातो की मांसाहारामुळे अनेक रोगांच्या शक्यता वाढतात. हा आक्षेप उथळ मानसिकतेची देणगी आहे. मांसाहारामुळे ‘आजार’ होतात असे म्हणणे चिंतनाच्या अभावाचा पुरावा आहे. खाद्य पदार्थांच्या कमी किंवा अतिरेकी वापराने ‘आजार’ निर्माण होण्याच्या शक्यता निर्माण होत असतात. खाद्य जर संतुलित असेल तर कोणताच रोग होणार नाही. उदा. तेलाच्या अतिरेकी वापराने कोलेस्टेरोल वाढतो. ज्यामुळे हृदयरोग होण्याचा धोका निर्माण होतो. आयोडीन नसलेल्या मिठाचा वापर केल्याने Thyroid होतो तर मिठाचा अतिरेकी वापर केल्याने रक्तदाब वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. याचा अर्थ असा नाही की शाकाहाराने ‘आजार’ वाढतात. याचा अर्थ केवळ इतका आहे की आहार संतुलित नसेल तर आजाराच्या शक्यता निर्माण होतात. मग तो आहार शाकाहार असो की मांसाहार. हे देखील लक्षात ठेवायला हवे कि जगातील सर्वाधिक मृत्यू दारू आणि तंबाखूमुळे जातात. दारू आणि तंबाखू दोन्ही वनस्पतीपासून प्राप्त केले जातात. तसेच अनेक रोगांचा संसर्ग पाण्यातून होतो. पावसाळ्यात अनेक बालके या रोगांमुळे दगावतात. परंतु यामुळे पाणी मानवासाठी घातक आहे असा चुकीचा अर्थ  अजिबात काढला जाऊ शकत नाही.

आक्षेप क्र. ७ – केवळ अन्न नव्हे तर इतरही अनेक गरजा
आपण जसे जिवंत प्राण्यांपासून अनेक लाभ प्राप्त करतो, तसे मृत प्राणीदेखील आपल्यासाठी लाभदायक सिद्ध होतात. मृत जनावरांपासून मनुष्य मासांव्यतिरिक्त कातडे आणि चरबी प्राप्त करतो. बाजारात उपलब्ध Cod Liver Oil माशाच्या चरबीपासून बनते. रेशीम प्राप्त करण्यासाठी रेशमी किड्यांना त्यांच्या Pupa या अवस्थेत गरम पाण्यात उकळून ठार मारले जाते आणि रेशीम प्राप्त केले जाते.  अनेकांना असा एक गोड गैरसमज आहे की पाळीव पशूंची हत्या थांबविली तर आपल्याकडील दूधाचे उत्पादन प्रचंड प्रमाणात वाढेल. परंतु यामागे कसलाही आधार नाही. जगात मांसप्राप्तीसाठी पाळीव पशूंची विशेषता गाई-बैलांची सर्वाधिक हत्या दक्षिण अमेरिकेत केली जाते, तरीही दक्षिण अमेरिका जगातील सर्वात मोठा दुध उत्पादक आहे. दुध उत्पादनाच्या घटीमागे पाळीव पशूंची हत्या हे कारण नसून त्यांच्या पालनपोषणाची योग्य व्यवस्था नसणे हे मुख्य कारण आहे.

आक्षेप क्र. ८ – भूतदया नसेल तर मानवी स्वभाव हिंसक बनतो.
काही बांधवांचा मांसाहारावर हा आक्षेप आहे की मांसाहार भूतदयेच्या विरुद्ध आहे. कारण यासाठी जीवहत्या करावी लागते. परंतु जीवहत्येशिवाय या जगात जिवंत राहणे अशक्य आहे. जीवहत्या समजून घेताना चूक यामुळे होते कारण केवळ मनुष्य आणि प्राण्यांनाच जीव असतो असा गैरसमज समाजात पसरला आहे. वास्तविकतः प्रत्येक सजीव जीवधारी असतो. आपल्या देशाचे प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ जगदीशचंद्र बोस यांनी शास्त्रीय पद्धतीने सिद्ध केले आहे कि वृक्ष, वनस्पती, रोपटे सारेच सजीव असतात आणि त्यांना संवेदनाही असतात. काही वनस्पती फार संवेदनक्षील असतात. त्यांच्या संवेदना या उघड स्वरुपात अनुभवल्या जाऊ शकतात. लाजवंतीसारख्या वनस्पती याचे उत्तम उदाहरण आहेत. ज्या लोकांचे म्हणणे आहे की प्राणीहत्या जीवहत्या आहे तर त्यांनी वनस्पती हत्यादेखील करू नये. कारण वनस्पतीदेखील सजीव असतात. तेदेखील जीवधारी असतात.

या आक्षेपाचा दुसरा भाग असा मानवी स्वभाव हिंसक बनतो. म्हणजे मांसाहाराच्या सेवनाने व्यक्ती हिंसक होत जाते. हा आक्षेपही अत्यंत निराधार आहे. शांतीच्या नोबेल पारितोषिकाचे ९० टक्के विजेते मांसाहारीच होते. उदा. अन्वर सादात, यासेर अराफात, मदर टेरेसा आणि नेल्सन मंडेला. याउलट लाखो ज्यूंचा नरसंहार करणारा हिटलर मात्र शाकाहारी होता. बाबरी मशिद उध्वस्त करण्याचा षड्यंत्र आखणारे आणि गुजरातचा नरसंहार घडविणारे शाकाहारी होते. आज देशात अराजकता निर्माण होण्यासाठी ‘अर्थ’सहाय्य पुरविणारे देखील शाकाहारीच आहेत. म्हणून मानवाच्या विकृत स्वभावाशी त्याच्या शाकाहारी किंवा मांसाहारी असण्याचा काहीच संबंध नाही.

आक्षेप क्र.९ – मांसाहारामुळे मानवी स्वभावावर विपरीत परिणाम होतो.       
एक आक्षेप असाही घेतला जातो की मांसाहाराचा मानवी स्वभावावर विपरीत परिणाम होतो. मांसाहारी हिंसक प्रवृत्तीचा बनत जातो. खरे पाहता या आक्षेपाला वैज्ञानिक आधार नाही. तरीही आपण केवळ For The Sake of Arguement हा आक्षेप मान्य करूयात की मांसाहारामुळे व्यक्ती हिंसक बनते. परंतु कोणत्या मांसाहारामुळे व्यक्ती हिंसक बनते? तर याचे उत्तर आहे की हिंसक प्राण्याचे मांस भक्षण केल्याने व्यक्ती हिंसक बनते. म्हणजेच हिंसक नसलेल्या प्राण्यांचे मांस भक्षण केल्याने व्यक्ती हिंसक बनणार नाही.

इस्लाममध्ये केवळ शाकाहारी, चतुष्पाद प्राण्यांचे मांस भक्षण करण्याची अनुमती देण्यात आली आहे. प्राणी शाकाहारी असावा आणि चतुष्पाद असावा. या दोन अटींची पूर्तता होत नसेल तर तो प्राणी खाण्यायोग्य प्राण्यांच्या श्रेणीत येतच नाही. प्रेषित मुहम्मद (शांती व कृपा असो) यांनी आपल्या अनुयायांना याबाबतीत सविस्तर मार्गदर्शन दिले. मांसाहारासाठी कोणते प्राणी परवानगीकृत आहेत आणि कोणते प्राणी निषिद्ध आहेत याच्या अटीं त्यांनी निर्धारित केल्या. त्या अटींनुसार निषिद्ध प्राणी हे आहेत.

कुर’आनच्या अध्याय मायदा, संकेत ३ प्रमाणे आणि प्रेषितांचे सोबती तसेच चुलत बंधू आदरणीय इब्ने अब्बास यांच्या कथनानुसार इस्लाममध्ये खाण्यास मनाई असलेले प्राणी खालीलप्रमाणे आहेत.

  • लचके तोडून खाणारे प्राणी निषिद्ध आहेत.[3]
  • निशाचर प्राणी निषिद्ध आहेत. [4]
  • सरपटणारे प्राणी निषिद्ध आहेत.[5]
  • पंज्याने पकडून खाणारे पक्षी निषिद्ध आहेत.[6]
  • मांसाहारी प्राणी निषिद्ध आहेत.
  • मलमूत्र, विष्ठा खाणारे प्राणी निषिद्ध आहेत.[7]
  • जबीहाशिवाय आकस्मिक किंवा अपघाती मृत्यू झाला असेल तर असे मृत प्राणी निषिद्ध आहेत.[8]
  • अंधश्रद्धेपोटी नवस मानून बळी दिले गलेले जनावर निषिद्ध आहेत.[9]

वरील उल्लेखित सर्व नियमांना कोंबडी आणि जलचर प्राणी अपवाद आहेत. जलचर प्राण्यांसाठी केवळ एक अट आहे आहे की प्राणी जलचर असावा. उभयचर प्राणी खाण्याची परवानगी नाही. यावरून हे स्पष्ट होते की केवळ शाकाहारी प्राण्यांच्या सेवनाची परवानगी देण्यात आली आहे. इस्लामने मांसाहार करण्याची परवानगी वरील अटींची पूर्तता होत असेल तरच दिली आहे, अन्यथा नाही.

[1] कुरआन, अध्याय बकरा २, संकेत २३३
[2]https://www.amarujala.com/india-news/concern-over-mob-lynching-supreme-court-says-make-strict-laws
[3] इमाम शौकानी, फिकहूल हदीस, भाग २, पृष्ठ ४११
[4] इमाम इब्ने माजाह, सुनन, हदीस ३२३२-३२३४
[5] इमाम मुस्लिम, सहीह, हदीस ४७५२
[6] इमाम बुखारी, सहीह, हदीस ५५३०
[7] इमाम तीर्मिजी, सुनन, हदीस ३०३
[8] कुर’आन,अध्याय ५,  मायदा, संकेत ३
[9] कुर’आन, अध्याय ५, मायदा, संकेत ३

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *